Een gebed, een dankwoord of een brief: dankbaarheid laat je lekkerder in je vel zitten
Regelmatig dankbaarheid uiten zou mensen helpen om sterker in het leven te staan, mentaal veerkrachtiger te worden en meer tevredenheid te ervaren. Is dit inderdaad het wondermiddel tegen somberheid of is het de zoveelste verplichting voor je eindeloze takenlijstje?
Dankbaarheid is hip. Wie vandaag de dag een boekhandel binnenloopt, ziet naast de gebruikelijke boeken en tijdschriften een scala aan zelfhulpboeken en magazines gericht op spiritualiteit en dankbaarheid. Daarnaast kun je er je dagboekjes kopen– de gratitude journals. Buiten de boekhandel bieden zorgverzekeraars cursussen en apps aan, en de populaire meditatie-app Headspace, met miljoenen downloads wereldwijd, heeft zelfs een eigen Netflix-serie. Stilstaan bij wat je hebt en daar dankbaar voor zijn, zou de sleutel zijn naar een gelukkiger leven. Maar wat betekent dankbaarheid eigenlijk? Helpt het inderdaad om positiever in het leven te staan? En hoe doe je dat dan?
Positieve psychologie
Dankbaarheid kent een eeuwenoude traditie in verschillende wijsheidstradities, filosofieën en religies. Alleen al in het christendom, de islam en het boeddhisme ontlenen miljarden mensen kracht aan het uiten van dankbaarheid in de vorm van voordracht of gebed. Vandaag de dag is dankbaarheid ook een belangrijke pijler in de positieve psychologie, zegt Levi van Dam, bijzonder hoogleraar Veerkrachtig Opgroeien aan de UvA. De term werd in 1999 geïntroduceerd door de Amerikaanse psycholoog Martin Seligman. ‘Hij vond dat in de psychologie niet alleen de nadruk moest liggen op mentale klachten,’ vertelt Van Dam, ‘maar ook op waar mensen blij van worden. Dankbaarheid is daar een essentieel onderdeel van.’
Uit onderzoek blijkt dat dankbaarheid een belangrijke voorspeller is van tevredenheid en positieve gevoelens. ‘Mensen die dankbaar zijn voor wat ze hebben en daar regelmatig bij stilstaan en dit uiten naar anderen, voelen zich over het algemeen beter, slapen beter en presteren beter,’ zegt Van Dam. Daarnaast worden hersengebieden die betrokken zijn bij beloning, morele cognitie en emotieregulatie meer geactiveerd zodra mensen meer dankbaarheid ervaren.
Voor het slapengaan
Maar hoe doe je dat dan, dankbaar zijn? Rechtenstudent Victoria Dreijer (21) staat dagelijks stil bij mensen en gebeurtenissen waar ze dankbaar voor is. Die gewoonte komt voort uit haar religieuze opvoeding. ‘Nog altijd ga ik naar de kerk in Amsterdam of Haarlem. Daar speelt dankbaar zijn naar God natuurlijk een grote rol, alleen weet ik op dit moment niet of ik naar de kerk ga voor het geloof of voor persoonlijke bezinning.’
Dreijer vindt vooral de vaste momenten van reflectie prettig. Dat is niet alleen (bijna) wekelijks in de kerk, maar heeft ook een dagelijkse invulling. ‘Voor elke maaltijd doe ik een kort gebedje; dat heeft mijn moeder er goed ingestampt, haha. Ik zeg het dan niet hardop, maar in mijn hoofd: “Dankjewel voor het eten, mijn gezondheid, vrienden, familie, veiligheid en het dak boven mijn hoofd.” Tot wie ik mij richt, is niet belangrijk, maar ik vind het fijn om iets of iemand daarin aan te spreken. Daarnaast neem ik ook regelmatig een moment vlak voor het slapengaan. Vooral afgelopen jaar, met veel nieuws over oorlogen in Oekraïne en Palestina, en verkiezingen in binnen- en buitenland. Op zulke momenten leg ik mijn telefoon weg, sluit ik mijn ogen en reflecteer ik actief op mijn dag. Dat helpt me om even stil te staan bij hoe de dingen zijn en hoe ik me daarbij voel. Ook probeer ik me actief in anderen te verplaatsen, en ik besef dan heel sterk hoe goed ik het eigenlijk heb. Zonder die momenten denk ik dat het leven te snel voorbijgaat. Het helpt me mentaal weerbaarder te zijn tegen de minder leuke dingen in het leven.’
Halve marathon
Tushar Sharma (20), student media en cultuur, pakt het anders aan. Hij schrijft regelmatig berichtjes naar mensen die veel voor hem hebben betekend. ‘Als ik kijk waar ik nu sta, weet ik dat dat niet mogelijk was zonder bepaalde mensen die een rol hebben gespeeld in mijn leven. Laatst heb ik bijvoorbeeld een halve marathon gelopen met een van mijn beste vrienden. Zonder hem was dat nooit gelukt. Enkele dagen later stuurde ik hem een uitgebreid bericht waarin ik reflecteerde op de tijd dat we samen naar de marathon toe trainden en hoe dankbaar ik ben dat dat is gelukt.’
Voor Sharma is dankbaarheid uiten op deze manier iets dat zijn relaties versterkt. ‘Het geeft mij een gevoel van stabiliteit en helpt mij stilstaan in het al zo drukke leven. Mijn leven heeft veel ups en downs gehad. Ik ben een tijdje geleden uit Amsterdam verhuisd omdat het een tijdje niet goed ging - te veel struggles. Nu woon ik bij mijn vader in Utrecht. Ik ben dankbaar dat dat mogelijk is.’
Toch is dankbaarheid uiten niet voor iedereen een oplossing. ‘Er zijn mensen die worstelen met angsten en onzekerheden, zoals klimaatangst of het gebrek aan een woning of vaste baan,’ zegt Van Dam. ‘Als je het gevoel hebt nergens dankbaar voor te zijn, kunnen deze zorgen overweldigend aanvoelen. Dat betekent niet dat we deze problemen moeten negeren. Maar de psychologie leert ons dat aandacht voor het positieve helpt: alles wat je aandacht geeft, groeit. Dus ook het positieve.’
Areligieuze initiatieven
Van Dam is zoekende naar hoe dankbaarheid buiten de religieuze context een vaste vorm kan krijgen in de maatschappij. ‘Zelf kun je natuurlijk een hoop doen om stil te staan zoals dagelijks drie positieve aspecten van je leven benoemen of opschrijven en het schrijven van een dankbrief aan iemand die veel voor je heeft betekend. Maar er is volgens mij ook behoefte aan maatschappelijke initiatieven.’
The School of Life in Amsterdam, van de Britse filosoof Alain de Botton, is zo’n initiatief. ‘Het is een soort areligieuze kerk waar mensen met elkaar praten over grote levensvragen, zonder enige bekeringsdrang,’ vertelt Van Dam. ‘Of denk aan Sanctum, een Amsterdams initiatief dat nu de wereld over gaat, waarbij dans en beweging in combinatie met mentale gezondheid centraal staan. Dat gaat ook over dankbaar zijn voor jezelf en de mensen om je heen.’
Zelf bedacht Van Dam de mentale wasstraat: een sportschool voor mentale activiteiten zoals ademhalings- en klankschaalsessies en een ijsbad. ‘Het is iets waar je met vrienden naartoe kunt gaan, omdat het leuk en spannend is. Het maakt deel uit van je vrijetijdsbeleving, en niet iets wat bijvoorbeeld moet voor werk of studie. Via verschillende activiteiten laten we mensen stilstaan in het nu, bij henzelf. Hopelijk komen ze er mentaal een beetje opgefrist uit.’
Spiegel
Voor mensen die willen beginnen met dankbaarheid, heeft Van Dam nog een tip: ‘Probeer een weekje om ’s ochtends of ’s avonds vijf bewuste ademhalingen te doen (vijf tellen in, vijf tellen uit) en sluit af met het benoemen van iets waar je dankbaar voor bent. 1…2…3…4…5…Doe dit eventueel voor een spiegel, omdat het hardop uitspreken naar jezelf krachtig kan zijn. Combineer het desnoods met dagelijkse routines, zoals tandenpoetsen of je dagcrème aanbrengen, en gebruik dat moment om je bewust te worden van jezelf en wat je bereikt hebt. Het resultaat? Je gaat je meer tevreden voelen. Het brengt een stukje bewustwording… het is allemaal zo gek nog niet. Het is een mooi leven, een mooi moment.’
Dit artikel verscheen in het papieren winternummer van Folia, dat deze week overal op de campus ligt.
