Niks meer missen?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief
Geneeskundestudent bij Amsterdam UMC.
Foto: Monique Kooijmans
actueel

Kunnen universiteiten zich nog bevrijden uit de greep van big tech?

Sija van den Beukel Sija van den Beukel,
11 uur geleden

De wereldwijde storing bij Microsoft vorige week legde de afhankelijkheid van Amerikaanse big tech maar weer eens bloot. Kunnen universiteiten nog wel zonder Microsoft? Een rondvraag op de UvA in vijf vragen. ‘Onafhankelijk zijn van big tech moet net zo vanzelfsprekend zijn als je tandenpoetsen.’

1. Hoe afhankelijk is de UvA geworden van grote Amerikaanse techaanbieders?

‘Als Microsoft eruit ligt kan de hele UvA naar huis,’ waarschuwde Natali Helberger, universiteitshoogleraar recht & digitale technologie aan de UvA, vorig jaar al in een interview met Folia. ‘We zijn voor bijna 90 procent afhankelijk van één grote Amerikaanse technologieaanbieder.’

 

Een getal durft Tom Hoven, woordvoerder van Surf, de ict-coöperatie in het onderwijs, er niet aan te koppelen. Wel komt het merendeel van de kantoorsoftware uit Amerika, zegt ook hij. ‘Een universiteit is daar niet anders in dan een gemiddeld bedrijf.’ Bij de UvA draait ook het onderwijs op de digitale leeromgeving Canvas, die draait op software van het Amerikaans bedrijf Instructure.

 

Niet elke afhankelijkheid hoeft echter problematisch te zijn, zegt Hoven. ‘Als Teams uitvalt, kun je nog Zoom gebruiken, al is dat ook een Amerikaans bedrijf. En als OneDrive niet werkt, kun je bestanden opslaan in SurfDrive, er zijn dus wel alternatieven.’

 

2. Hoe is de afhankelijkheid van Amerikaanse big techbedrijven ontstaan?

Die is gaandeweg gegroeid. In de jaren vijftig had iedere universiteit zijn eigen universitaire rekencentrum. ‘Ooit werden computers ontwikkeld aan universiteiten,’ legt universitair docent Europese Studies Niels ten Oever uit, die onderzoekt hoe normen en waarden worden vastgelegd in communicatie-infrastructuur. ‘Later vond de ontwikkeling plaats in kelders bij bedrijven en weer later in de cloud.’

UvA-onderzoekers kritisch op EU-plan voor digitale autonomie

Ook in Europa is die discussie over afhankelijkheid van big tech de afgelopen jaren op gang gekomen. Afgelopen zomer kwam de Europese Commissie (EC) met een plan om de digitale autonomie van Europa te vergroten. 70 procent van de clouddiensten in Europa is namelijk in handen van Amerikaanse techgiganten.

 

UvA-onderzoekers reageerden kritisch op dat plan. De regels die de EC in wil voeren voor de inkoop van clouddiensten door overheden, maakt de keuze voor Europese alternatieven juist lastiger, zegt UvA-onderzoeker Kristina Irion. Ook zijn de onderzoekers bezorgd over de uitbereiding van datacentrums, ten koste van duurzaamheid. De komende vijf tot zeven jaar wil de EC de datacentercapaciteit in de EU namelijk verdrievoudigen.

In 1993 sloot Surf, toen nog een afgekorting voor Samenwerkende Universitaire Rekenfaciliteiten, de tot dan toe grootste licentieovereenkomst af met de Amerikaanse softwaregigant Microsoft. Sindsdien kunnen alle hogeronderwijsinstellingen in Nederland van die diensten gebruik maken.

 

Volgens Hoven is de afhankelijkheid vooral toegenomen door de enorme vlucht die de digitale wereld de afgelopen decennia heeft gemaakt. ‘Het onderwijs en onderzoek is veel digitaler geworden.’ Waar Microsoft vroeger alleen besturingssystemen en mailprogramma’s leverde, bestaat er inmiddels ook Teams, OneDrive en Microsoft Copilot.

 

3. Wat zijn de gevaren?

Door de politieke ontwikkelingen in de VS is de afhankelijkheid van Amerikaanse big tech de afgelopen jaren onder een vergrootglas komen te liggen. Ook Nederlandse universiteiten werden wakker geschud. Onder andere toen een aanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag door sancties van president Trump de toegang tot zijn Outlook verloor. Sindsdien staat digitale soevereiniteit bij Nederlandse universiteiten hoog op de agenda.

 

‘Als een van onze leveranciers ons als gevolg van politieke druk buitenspel zet, heeft dat grote impact op onze dienstverlening,’ zegt Frank van Tatenhove, senior beleidsmedewerker informatiemanagement aan de UvA. Voor universiteiten heeft dat grote gevolgen voor academische vrijheid en dataveiligheid.

‘Big tech is nu vaak helemaal geïntegreerd in het universitaire systeem, dat zou je eigenlijk willen ontrafelen’

4. Kunnen universiteiten nog afstappen van Amerikaanse tech?

Jazeker, zegt Ten Oever. ‘De UvA heeft haar IT echt goed op orde: op de Bijlmerdreef werken zo’n vierhonderd ICT’ers. En ook Surf, de ict-coöperatie voor het onderwijs is wereldniveau goed.’ De capaciteit is er dus, er moeten alleen andere keuzes worden gemaakt, stelt hij. ‘In het verleden zijn er keuzes gemaakt voor big tech vanuit het gemak, nu kunnen we ook weer andere keuzes maken.’

 

Ook volgens Hoven is het niet onmogelijk. ‘Kijk, als Microsoft er een jaar uitligt zullen universiteiten ook niet sluiten. Dan vind je ook weer een oplossing, al veroorzaakt dat natuurlijk wel het nodige ongemak.’

 

Dat zegt ook Ten Oever: Nederlanders willen graag digitale autonomie, al vertaalt dat zich meestal niet in concreet handelen, blijkt uit zijn onderzoek. ‘Burgers willen dat de overheid dat regelt, de overheid kijkt op haar beurt weer naar de markt. Maar zo werkt het niet met digitale soevereiniteit. Iemand anders kan het niet voor je organiseren, dat moet je zelf doen. Net als tandenpoetsen en naar de gym gaan, dat is niet altijd leuk, maar dat hoort erbij.’

 

Volgens Van Tatenhove is volledige autonomie niet het doel. Het gaat volgens hem vooral om ‘op een zelfgekozen manier richting geven aan onderwijs en onderzoek, vrij van ongewenste afhankelijkheden van externe partijen en weerbaar tegen veranderende externe omstandigheden’. ‘Waar, hoeveel en wanneer we de afhankelijkheden verminderen, moet de UvA nog bepalen.’

 

Volgens Hoven is het vooral een kwestie van beoordelen welke afhankelijkheden ‘problematisch’ zijn. ‘Daar werken we bij Surf ook aan. Welke dingen zou je willen vervangen? Big tech is nu vaak helemaal geïntegreerd in het universitaire systeem, dat zou je eigenlijk willen ontrafelen. En de vraag is ook vooral, als je ergens van afstapt, waar stap je dan op over?’

 

5. Wat zijn de alternatieven?

Een van de stappen die de UvA al zette, was de lancering van UvA AI Chat begin dit jaar, een eigen alternatief voor ChatGPT. Tatenhove: ‘Daarmee bieden we een omgeving waar de UvA zelf bepaalt hoe en waar data worden opgeslagen en verwerkt.’

‘De ervaringen tot nu toe zijn dat het werken met bestanden en videobellen met Nextcloud goed en soepel werkt’

Daarnaast startte Surf begin dit jaar een pilot met de Duitse softwareleverancier Nextcloud, open source software als alternatief voor de kantoorsoftware van Microsoft. Inmiddels doen er 2.500 deelnemers van 32 instellingen aan mee, waaronder twaalf universiteiten, plus hogescholen, mbo-instellingen en Surf zelf. Een van de onderzoeksvragen is hoe Nextcloud kan worden ingezet voor onder meer bestandsopslag en videobellen.

 

‘De ervaringen tot nu toe zijn dat het werken met bestanden en videobellen goed en soepel werkt,’ zegt Van Tatenhove. ‘Het gebruik is soms net anders, bijvoorbeeld doordat knoppen op een andere plek zitten, maar daar is volgens de deelnemers aan te wennen.’

 

De pilot loopt tot en met 2027. Als dat goed verloopt zal Surf mogelijk de software aan gaan bieden onder de naam SurfWorks. De komende maanden voert Surf gesprekken met instellingen over hoe die dienstverlening eruit zal moeten zien.

 

Wie daar niet op wil wachten, kan ook nu al om Microsoft heen werken. ‘Ik gebruik besturingssysteem Linux, referentiemanager Zotero en software van LibreOffice,’ zegt Ten Oever. ‘Het grootste gedeelte van de software ter wereld is open source.’ En ja, dat is soms rommelig. ‘Maar zo is het leven. Het idee dat de digitale wereld een gladgestreken, geplamuurde Apple Store is, dat is een leugen.’

website loading