Rob Jettens broederlijke en welsprekende appel op de natie
Deze week won D66-partijleider Rob Jetten de Thorbeckeprijs, de jaarlijkse prijs voor politieke welsprekendheid. Hoogleraar moderne Europese cultuur Josephine Hoegaerts schreef onlangs een boek over welsprekendheid door de eeuwen heen. ‘Jetten heeft iets licht vaderlijks, maar niet dat overtuigend paternalistische uit de negentiende eeuw.’
‘Yes we can,’ was de leus waarmee Barack Obama zijn campagne kracht bijzette in 2008. ‘Het kan wel’, was Jettens leus bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen. Een opzienbarende gelijkenis. Los van de woorden zelf worden beide politici geroemd om hun manier van spreken. Afgelopen week werd Jetten om die reden gelauwerd met de prijs voor politieke welsprekendheid. Hoogleraar Moderne Europese cultuur Josephine Hoegaerts schreef onlangs het boek Speaking, Stammering, Singing, Shouting over welsprekendheid door de eeuwen heen. Ze ziet dat de lage monotone stem de voorkeur krijgt bij dergelijke prijzen, maar dat er bij parlementariërs ook ander geluid klinkt.
In de achttiende eeuw klonken politici vaak theatraal, in de negenetiende eeuw juist monotoon. Hoe is de status quo van stemgebruik zo veranderd?
‘Als we naar de achttiende eeuw kijken, zien we vooral de voorkeur voor sprekers die zeer sensitief en emotioneel spreken. Daarbij werden de stemmen overigens niet versterkt in het parlement; je moest eigenlijk “performen” zoals je dat in het theater deed, anders werd je niet gehoord. Die vorm van spreken wordt ook wel de orotund style genoemd (resonerend en bombastisch, red.). De schrijver van het beroemde zinnetje “It was a dark and stormy night”, Edward George Earle Bulwer Lytton, stond daar bijvoorbeeld om bekend.’
‘In de negentiende eeuw kwam daar geleidelijk verandering in. Het tijdperk van de stiff upper lip brak aan: gezag en betrouwbaarheid werden gekoppeld aan de ratio, het opbrengen van wetenschappelijke feitjes, en dat alles zo monotoon mogelijk. De vroegere Britse premier Winston Churchill is daar een goed voorbeeld van. Hij had dat vaderlijk vertrouwelijke, van “ik ben ernstig en ik begrijp het allemaal”. Met die stijl zou je Frans Timmermans kunnen verbinden, die kan ook vrij technocratisch spreken.’
‘Tegenwoordig zien we dat mensen minder op zoek zijn naar iemand die heel technocratisch of paternalistisch is. Men is eerder op zoek naar herkenbaarheid, authenticiteit, iets meer sensitief. Dat wordt nu gekoppeld aan betrouwbaarheid.’
Zien we dat ook terug bij de stemmen van politici als Jetten of Obama? Wat maakt hen zo karakteristiek en overtuigend?
‘Dat is lastig precies te duiden. Zowel Jetten als Obama wisten heel goed inhoudelijk de tendens te raken en dat te koppelen aan een breed gedragen emotionele lading in de maatschappij. Daardoor klinken ze intrinsiek betrouwbaar. Tegelijkertijd heeft Jetten iets licht vaderlijks, maar niet dat overtuigend paternalistische uit de negentiende eeuw. Dat is direct een van de omslagen die we ook zien tussen de negentiende en twintigste eeuw: van ‘de vader des vaderlands’ naar een meer broederlijk idee over ‘wij met z’n allen samen vormen de natie’. En ook daar lijkt Jetten wel een beetje aan te appelleren.’
Maakt stemgeluid nog uit?
‘Het blijkt dat kiezers zich veel meer laten leiden door bijvoorbeeld stemhoogte, gebaren of uiterlijk, dan dat ze misschien zelf zouden willen toegeven. We weten bijvoorbeeld dat een tijd geleden een tegenstander van Netanyahu, die zelf een hele diepe zware stem heeft, nogal een hoog piepstemmetje had. Die nam allerlei lessen en ging in zee met een voice overartiest voor zijn politieke reclames, waarin hij zei: “Ja, ik weet dat ik niet de stem heb van Netanyahu, maar luister toch even naar wat ik te zeggen heb.” Hij zag zijn hoge stem als nadeel in het debat.’
‘Dat we de lage stem zijn gaan associëren met betrouwbaarheid stamt uit de negentiende eeuw: laag, monotoon en rationeel. Aan vrouwen wordt dan een hele hoge stem toegekend en veel vrouwen spreken veelal met kopstem. Dat verandert in de twintigste eeuw. Dan gaan vrouwen, zeker in een professionele context, ook wat lager spreken en zich aanpassen aan die monotone cultuur. Margaret Thatcher is daar een goed voorbeeld van. De voormalige premier van het Verenigd Koninkrijk heeft haar stem met spraaktherapie naar beneden bijgesteld. Deze voorbeelden laten zien dat de monotone lage stem in ieder geval een bepaald cultureel patroon vormt waarop we in het Westen emotioneel reageren en dat we koppelen aan betrouwbaarheid. Lokaal zie je daar overigens wel veranderingen in.’
Welsprekendheid kun je kennelijk leren. Thatcher en Jetten hebben daarin een ontwikkeling doorgemaakt. Wordt er nog voldoende aandacht aan besteed in het onderwijs?
‘Ik denk dat er traditioneel en historisch, zeker in de negentiende en twintigste eeuw, veel aandacht aan werd besteed, maar alleen voor jongens uit de hogere klassen. Inmiddels is dat gedemocratiseerd. Een meisje van Turkse afkomst op een school in Amsterdam-West heeft nu meer geleerd over welsprekendheid dan twintig jaar geleden. Maar tegelijk is het wel zo dat echt heel specifieke aandacht voor welsprekendheid ontbreekt.’
‘In Engeland zien we debating clubs terugkomen. Daar is heel erg gelobbyd voor oracy, die welsprekendheid, om die deel te maken van onder andere de basisschool. Er wordt gedacht dat een welsprekend mens betere toegang krijgt tot allerlei diensten en mogelijkheden en dus bijdraagt aan een gevoel van gelijkwaardigheid.’
We leven in een tijd van enorme technologische veranderingen, met AI momenteel aan kop. Zou het ooit kunnen dat de Thorbeckeprijs naar een robot gaat?
‘Het is interessant, want de manier waarop we nu denken over wat een betrouwbare politicus is, is iets heel herkenbaars, iets menselijks. AI is allesbehalve menselijk. En als je het hebt over stemgeluid en waar mensen het meest door worden aangesproken, dan is een geperfectioneerde door AI gegenereerde stem ook niet ideaal. Dan kom je uit bij iets dat de uncanny valley wordt genoemd: een stem die nagenoeg perfect is, maar het niet is, en waar we daardoor een beetje angstig van worden.’
Hoegaerts, Josephine, Speaking, Stammering, Singing, Shouting. A social history of the modern voice. Kopen kan hier.
