Helft Nederlandse jongeren verkiest ‘gezond verstand’ boven wetenschap
Noem het intuïtie of noem het de onderbuik: Nederlandse jongeren geven aan veel waarde te hechten aan hun ‘gezond verstand’. De helft zegt er zelfs meer op te vertrouwen dan op wetenschappelijk onderzoek. ‘De wetenschap is al eeuwenlang in gevecht tegen vooringenomen ideeën.’
Afgelopen week leidde het meest recente PISA-onderzoek tot een stortvloed aan nieuwsberichten over de dramatische staat waarin de taalvaardigheid van Nederlandse jongeren zich bevindt. Schokkend, zeker, maar wie wat verder door de resultaten van het grootschalige onderzoek grasduint, treft nog een andere statistiek aan, waarbij Nederland angstvallig onderaan bungelt. Bijna de helft (47 procent) van de Nederlandse 15-jarigen is het (zeer) eens met de stelling dat we ‘meer op ons gezond verstand moeten vertrouwen en minder op wetenschappelijke studies’.
‘Een soort omgekeerde verlichting,’ noemt psycholoog Bastiaan Rutjens dat, ‘daar zijn we volgens historisch onderzoek nu al een tijd mee bezig.’ Dat het eigen onderbuikgevoel nu dus ook bij jongeren aan terrein wint ten opzichte van de wetenschap, verbaast hem dan ook nauwelijks. ‘Vooral wanneer er een term als “gezond verstand” wordt gebruikt. Daar hangt toch een soort connotatie omheen die deliberatie veronderstelt, dat je ergens goed over hebt nagedacht.’
Maar ook vergelijkbare begrippen – zoals intuïtie, onderbuikgevoel of het boerenverstand – worden steeds vaker verkozen boven de wetenschap, zo blijkt uit onderzoek. Om dat fenomeen beter te kunnen duiden, introduceerde Rutjens onlangs de ‘Youniversalism’-schaal. Daarmee meet hij in hoeverre iemand gelooft dat de waarheid van binnenuit gevoeld kan worden, en dat wetenschappelijk bewijs dus terzijde kan worden geschoven. Hij noemt gezondheidsinfluencers die desinformatie verspreiden over zonnebrand als voorbeeld: ‘Er wordt met veel scepsis naar wetenschappelijke consensus gekeken, terwijl het “eigen gevoel” volgen juist wordt aangemoedigd.’
Afgeronde kennis
Een zorgelijke ontwikkeling, aldus universiteitshoogleraar wetenschap en maatschappij in internationaal perspectief en voormalig minister van OCW Robbert Dijkgraaf. ‘Ik schrik er wel van als ik zie hoe uitzonderlijk Nederland hierin scoort. We vertrouwen hier relatief echt heel veel op ons gezond verstand.’
Maar wat is dat nu eigenlijk, gezond verstand? Dijkgraaf definieert het als een vorm van kennis ‘waarvan iedereen het gevoel heeft er precies genoeg van te hebben. Niet te veel en niet te weinig. Het is daarmee een heel afgerond soort kennis, je hoeft je gezond verstand nooit op te krikken.’ Terwijl wetenschap, zo benadrukt hij, juist gaat om hetgeen dat we nog niet weten; nieuwe dingen leren. Dat Nederlandse jongeren dáár nu zo weinig interesse in lijken te hebben, duidt volgens de universiteitshoogleraar op een gebrek aan nieuwsgierigheid.
Gevecht
Dat kan geen prettige constatering zijn voor die talloze onderzoekers die aan de universiteit rondlopen, en er met hun werk naar streven nieuwe kennis te vergaren. Maar volgens Dijkgraaf is de wetenschap al eeuwenlang in gevecht tegen vooringenomen ideeën die intuïtief heel waarschijnlijk lijken, maar niet kloppen. ‘Ik vind het zelf ook nog steeds moeilijk te geloven dat de zon niet om de aarde draait, maar je moet nu eenmaal uit je comfort zone komen. Nieuwsgierigheid is een spier die we moeten blijven trainen.’
Nu die spier minder krachtig lijkt te worden, neemt de strijd tussen de wetenschap en het gezond verstand toe. En dat terwijl wetenschappelijke kennis tegenwoordig op vrijwel ieder maatschappelijk vlak wordt ingezet, legt Dijkgraaf uit. ‘De wetenschap speelt een heel belangrijke rol bij het nemen van politieke besluiten, daar reageert de maatschappij vervolgens weer op. Het conflict tussen een wetenschappelijk rapport en hetgeen waarvan je als burger dacht te weten hoe het zit, heeft heel concreet politieke invloed. Bijvoorbeeld op hoe we omgaan met een natuurgebied, of welk medicijn beschikbaar wordt gesteld.’
Postmodernistisch tijdperk
Ook sociale media zullen een rol spelen bij de opmars van het eigen onderbuikgevoel, verwacht Rutjens. Filterbubbels maken het ten slotte eenvoudiger dan ooit om je met gelijkgestemden te omringen. Toch ziet hij vooral de bredere, maatschappelijke tijdsgeest als belangrijkste verklaring: ‘We leven in een postmodernistisch, hyperindividueel tijdperk, waarin vertrouwen in instituties en geloof in een objectieve waarheid op losse schroeven staan. Mensen varen daarom op hun eigen gezond verstand, dat is het enige anker dat je nog hebt. Maar wanneer wetenschappelijke inzichten dan niet direct intuïtief aanvoelen, wordt het moeilijker die aan te nemen.’
Want hoe een atoom werkt, of de kosmos, of het DNA in het menselijk lichaam? ‘Daarvan hebben we totaal geen intuïtief idee,’ zegt Dijkgraaf. ‘En dan kan het gezonde verstand ineens ook heel misleidend zijn.’ Sterker nog, soms lijkt een wetenschappelijk advies zelfs bijna tegennatuurlijk, zegt Rutjens. ‘Neem vaccinaties. Je zou kunnen denken: waarom zou je je laten injecteren met een stukje virus? Dat voelt als een raar concept. Wie vaart op het eigen gezond verstand kan daarmee dus in de knoop raken.’
En dus moeten we dit soort onderzoeken met beide handen aangrijpen om eens kritisch te kijken naar de toekomst van onderwijs, aldus Dijkgraaf. ‘Dit is een wake up call. We moeten de nieuwsgierigheid bij studenten en leerlingen blijven aanwakkeren, want die hebben we hard nodig. Hoe we op metaniveau omgaan met kennis heeft een plek in het curriculum nodig.’
