Youniversalism omschrijft het idee dat de waarheid gevoeld kan worden
De mens is de afgelopen jaren steeds intuïtiever geworden. Niet de wetenschap of de media, maar het eigen gevoel wordt steeds vaker als uitgangspunt genomen om te weten wat waar is. UvA-psycholoog Bastiaan Rutjens bedacht daar een term voor: Youniversalism.
Steeds meer mensen vertrouwen op hun onderbuikgevoel om te weten wat waar is. Hoe weten we dat eigenlijk?
‘Terugvallen op je intuïtie is een maatschappelijke trend, blijkt uit onderzoek. Marten Scheffer, onderzoeker aan de universiteit van Wageningen toont dat aan in een studie in vakblad PNAS, waar hij taalmodellen losliet op een enorme hoeveelheid geschreven bronnen, tussen 1850 en 2019. Daaruit bleek dat woorden die relateren aan ratio en analytisch denken na de verlichting toenamen en woorden die relateren aan gevoel en intuïtie afnamen. Tijdens de millenniumwisseling is er een kentering en begint intuïtie een steeds grotere rol te spelen in de taal.’
‘Je ziet de trend ook terug in speeches van congresleden in de VS, blijkt uit een analyse van de Britse hoogleraar Stephan Lewandowsky. De afgelopen jaren nam intuïtie en gevoel steeds meer ruimte in en was er steeds minder ruimte voor bewijs en ratio.’
Daar is nu ook een term voor: Youniversalism. Wat houdt dat precies in?
‘Youniversalism, een samentrekking van “You” en “Universalism”, omschrijft het idee dat de waarheid gevoeld kan worden. Dat de waarheid iets is dat van binnenuit komt, in plaats van dat je je blik naar buiten richt, naar wetenschappelijk bewijs of een heilig boek.’
‘Youniversalism is gebaseerd op intuïtieve epistemologie, een term die werd geïntroduceerd door UvA-hoogleraar Wouter Hanegraaff die Westerse vormen van spiritualiteit onderzoekt. Het woord “Youniversalism” heb ik er zelf aan gegeven, ik kwam het woord toevallig tegen op een flyer voor een spirituele retraite bij café-restaurant Pllek in Amsterdam-Noord. Ik vond de term erg gaaf omdat het precies beschrijft dat je jezelf centraal stelt in het denken over de waarheid in het universum.’
‘Waar je scoort op de Youniversalism-schaal kunnen we nu ook meten. Daar hebben we een methode voor bedacht die we hebben getest op 1.500 mensen. Die resultaten zijn onlangs gepubliceerd.’
Hoe komt het dat mensen steeds meer op hun eigen gevoel afgaan?
‘Ik durf mij niet te wagen aan allerlei verklaringen. Maar je kunt je voorstellen dat het iets te maken heeft met de informatie-overload van het internettijdperk. Het wordt steeds moeilijker om het kaf van het koren te scheiden, ook op sociale media. Wie is een expert en wie bepaalt dat?’
Dat ieders waarheid evenveel waard is, daar zit vanuit democratisch oogpunt toch ook wat in?
‘Dan kom je al snel op een wetenschapsfilosofische discussie. Is er één waarheid? Dat is een ingewikkelde vraag waar je lang over kunt discussiëren. Wat je wel zou kunnen zeggen: niet alle waarheden zijn even veel waard. Neem klimaatverandering. Een klimaatwetenschapper tegenover een klimaatscepticus is geen gelijkwaardige discussie. De ene waarheid komt namelijk van één persoon, de andere waarheid staat in een lange onderzoekstraditie waarin op een gegeven moment een consensus is bereikt over wat naar alle waarschijnlijkheid de waarheid is. Daar kun je wel een verschil in maken.’
Is het intuïtieve denken te ver doorgeschoten?
‘Je intuïtie gebruiken is niet per se een slecht idee, maar dat hangt af van het domein. Als je nadenkt over de zin van het leven, of over een ideale partner, dan kun je misschien beter je intuïtie volgen dan je eindeloos inlezen. Maar wetenschap is complex en soms tegenintuïtief. Het is belangrijk om als persoon, maar ook als maatschappij na te denken over de grenzen van intuïtie, want die zijn er wel degelijk.’
Wat zijn de gevaren voor het vertrouwen in de wetenschap als we te intuïtief worden?
‘Voor het vertrouwen in de wetenschap zie ik nog wel kansen. We moeten wetenschap op een andere manier uit gaan leggen, meer persoonlijke verhalen vertellen en beter luisteren naar reële vragen die mensen hebben.’
‘De directe gevaren zie ik vooral op gezondheidsvlak. Vaccinaties zijn best tegenintuïtief. Het is een gek idee dat je jezelf in laat spuiten met een verzwakte vorm van een virus, dat is niet iets dat intuïtief lekker binnenkomt. Je hebt er wat kennis voor nodig om te begrijpen hoe dat ongeveer werkt. Dat geldt ook voor bepaalde aspecten van genetische modificatie. Ook gezondheidsinfluencers hameren erop om je gevoel te volgen, dat kan potentieel gevaarlijk zijn. Denk aan beweringen dat rauwe melk gezonder is en zonnebrand kankerverwekkend. Dat klinkt intuïtief gezien misschien goed maar daar zegt de wetenschap toch echt wat anders over.’
Waar gaan jullie de Youniversalism-schaal voor gebruiken?
‘Ik zou hem willen gebruiken voor het onderzoek naar vertrouwen in de wetenschap. Er is robuust bewijs dat spiritualiteit samenhangt met minder vertrouwen in de wetenschap. Ik wil weten of Youniversalism de aantrekkingskracht van gezondheidsinfluencers of bepaalde vormen van wetenschapsontkenning onder spirituelen kan helpen verklaren.’
