Han van der Maas | Schuld en trots in de discussie over het slavernijverleden
Nu de kabinetsformatie is begonnen reflecteert columnist Han van der Maas op nationalisme, kolonialisme en slavernij in de politiek. ‘De polarisatie rond dit thema is groot.’
‘Wakker’ en ‘woke’ Nederland hebben een bijzondere relatie met ons verleden. In progressieve kringen ligt de nadruk op ‘onze’ verantwoordelijkheid voor de gruwelijkheden in de voormalige koloniën. Naar wie ‘onze’ verwijst is daarbij altijd een beetje vaag. Het gaat niet alleen om de Nederlanders, maar om alle Europeanen, of in elk geval om de inwoners van landen die zich aan kolonialisme of andere vormen van internationale uitbuiting hebben schuldig gemaakt. Maar ook weer niet alle inwoners: Nederlanders met een migratieachtergrond zijn vermoedelijk vrijgepleit. Of krijgen ze met een Nederlands paspoort ook een schuldverplichting?
Voorouders
Dit alles tot woede van de rechtse Nederlander. ‘Hoezo ben ik verantwoordelijk voor de misdaden van mijn voorouders? Ik was er niet bij.’ Geen enkele levende Nederlander was erbij en nationale schuldverklaringen en excuses zijn misplaatst. Een kind is ook niet schuldig aan de misdaden die door een ouder zijn gepleegd, bijvoorbeeld in de Tweede Wereldoorlog.
Het rare is dan weer dat dezelfde Nederlander zich wel laat voorstaan op de prestaties van onze voorouders. Conservatieve partijen, waar ook ter wereld, benadrukken nationale trots. ‘Wij hebben toch maar mooi Nederland drooggelegd, de microscoop uitgevonden en atlassen gemaakt.’ Waar de ‘woke’ Nederlander vooral wijst op de misstanden van de slavernij, benadrukt de ‘wakkere’ Nederlander juist dat het Europeanen waren die de slavernij hebben afgeschaft.
Woede
De polarisatie op dit thema is groot. Een bekend voorbeeld is de academische rel rond Bruce Gilley, die het essay The Case for Colonialism publiceerde, of beter gezegd, probeerde te publiceren. De titel is een goede samenvatting van de inhoud. Het leidde tot enorme woede in ‘woke’ academische kringen: petities, bedreigingen, de terugtrekking van het artikel en zelfs het opstappen van redacteuren van het tijdschrift. Wat men ook van de inhoud vindt, de agressieve bejegening van Gilley was weinig academisch.
Aan de andere, ‘wakkere’, kant van het spectrum staan leiders als Trump, die nationale trots tot speerpunt maken van cultureel en museaal beleid. Het Historisch Nieuwsblad analyseerde de programma’s van Nederlandse politieke partijen rond dit thema. JA21 is tegen herstelbetalingen en de PVV en FvD willen eerder gedane excuses intrekken. Bij de linkse partijen staat daarentegen de misstanden rond het slavernijverleden centraal.
Ik vind het maar een ingewikkelde kwestie. Moet ik me vooral schuldig voelen over ons collectieve verleden, of moet ik trots zijn, of beide, of geen van beide? Is enige consistentie hierbij niet vereist? Moeilijke vragen voor als je niet ‘woke’ noch ‘wakker’ bent.
