Mattheus Soeten (1709): de laatste geleerde die het Athenaeum Illustre overeind hield
In de achtste aflevering van De Illustere Universiteit belandt het Athenaeum Illustre op een dieptepunt. De Illustere school werd begin 18e eeuw door bezuinigingen hard getroffen. Leerstoelen verdwenen en het onderwijs viel bijna stil. Maar Mattheus Soeten, slechts een lector zonder graad, hield de Amsterdamse school overeind.
Rond 1700 kampte Amsterdam met financiële tekorten. Expedities vanuit de handelsstad en de Negenjarige Oorlog (1688-1697) tegen de Fransen hadden veel geld gekost. Het stadsbestuur moest bezuinigen en het Athenaeum Illustre werd daarbij niet gespaard. Leerstoelen in onder meer geneeskunde, wiskunde, theologie en zelfs het ambt van bibliothecaris werden geschrapt. Overleden hoogleraren werden niet vervangen en het collegerooster raakte steeds leger. Langzaam leek niemand zich meer om het Athenaeum te bekommeren. Tot dat een zeevaartkundige aanklopte bij de burgemeesters van Amsterdam.
Mattheus Soeten was examinator der Oostindische stuurlieden en vroeg in 1709 toestemming om openbare colleges in wis- en zeevaartkunde te geven aan het Athenaeum Illustre. Dat was een bijzonder verzoek: Soeten was immers geen hoogleraar, hij was niet gepromoveerd. Toch gaven de burgermeesters akkoord en kon Soeten als lector aan de slag. Zijn colleges trokken niet alleen studenten die zich later zouden ontplooien op de universiteit, maar vooral stuurlieden en ambachtslieden. Als lector bleef zijn positie bescheiden.
Toch was hij cruciaal. In 1729 was Soeten de enige die nog college gaf aan het Athenaeum Illustre. Bij het honderdjarig jubileum van het Athenaeum Illustre in 1732 werd Soeten kort geprezen om zijn kennis en inzet. Dat was ongebruikelijk; lectoren werden vaak onbenoemd gelaten wegens het ontbreken van een academische graad. Toch was Soeten belangrijk genoeg. Hij was tenslotte op het dieptepunt in de geschiedenis van het Athenaeum Illustre de enige die de school overeind hield. Had hem iets overkomen, dan is het maar de vraag of de school ooit zou zijn blijven bestaan, en daarmee misschien ook de UvA.
De achtste aflevering van De Illustere Universiteit is vanaf nu te beluisteren op Spotify, Apple podcast, Podimo of andere podcastplatforms.
