Folia.nl weekblad

Weekgast Durk Gorter

Durk Gorter (1952) is onderzoekshoogleraar aan de Universiteit van Baskenland in San Sebastian, Spanje.  Op vrijdag 19 september neemt hij afscheid als bijzonder hoogleraar Friese taal- en letterkunde van de Universiteit van Amsterdam met een symposium getiteld: ‘Van Frysk naar Euskara en verder’.

Vrijdag 20 september

Het afscheidssymposium markeert 14 jaar dienstverband aan de UvA. In 1994 werd ik benoemd tot gewoon èn bijzonder hoogleraar Friese taal- en letterkunde. Er was een juridische noodzaak voor die zeldzame combinatie. Alleen een gewoon hoogleraar zou de diploma’s van de nieuwe doctoraal-opleiding Fries mogen ondertekenen. Die opleiding en de bepaling bestaan niet meer, maar mijn aanstelling bleef onveranderd en er blijft aan de UvA een voorziening om college’s Friese taal en cultuur te volgen.
Het was toepasselijk dat Norval Smith van Taalwetenschap een voordracht gaf over een Fries onderwerp, de taal van het noordfriese verdronken eiland Nordstrand. Wij hebben de afgelopen jaren samen een succesvol college over Europese minderheidstalen gegeven, gevolgd door veel buitenlandse studenten.
Zo’n dag brengt vele herinneringen naar boven, vooral door de toespraken van de voorzitter van de leerstoelgroep en de decaan.
Als student stapte ik na mijn kandidaats over van de RUG naar de UvA. Mobiliteit van studenten was midden jaren zeventig ongebruikelijk. Na het doctoraal volgende een extra jaar studie in het buitenland. Pas na de invoering van Erasmus in 1987 is dat steeds gewoner geworden. Na terugkomst kwam ik in 1977 in dienst van de UvA. Dat duurde slechts 1.5 jaar. Ook mijn promotie was aan de UvA en kwam ik dus in 1994 weer terug (in deeltijd). De mobiliteit van wetenschappers neemt toe. Nu wordt mijn overstap naar Baskenland nog opmerkelijk gevonden, en dat is ook zo, maar waarschijnlijk vinden we het over enkele jaren gewoon. Mijn UvA-tijdperk was intellectueel een interessante periode en uiteraard blijft er een band met de UvA.

Donderdag 19 september
‘Equipage de mano’ staat er op de gele strip die de grondstewardess om het handvat van mijn trolley plakt. Voor mijn werk zit ik regelmatig in het vliegtuig en sinds ik de tips op ‘onebag.com’ ontdekte, reis ik alleen met handbagage. Je hoeft geen bagage in te checken, er niet op te wachten en het kan niet kwijtraken.  Van San Sebastian naar Amsterdam moet je via Madrid. In Hondarribia, pal op de grens met Frankrijk, ligt het vliegveld van San Sebastian. De Spaanse maatschappij Iberia vliegt 10 keer per dag naar Madrid en 5 keer naar Barcelona. Vlak over de grens heeft Biarritz een iets groter vliegveld. Samenwerking in een EU-regio ligt voor de hand, maar komt niet van de grond. In Bilbao is het internationale vliegveld van Baskenland, daar vliegen ze onder andere op Londen, Brussel, Düsseldorf en Frankfurt, maar vreemgenoeg is er geen directe vlucht Bilbao-Amsterdam. Dus vlieg ik eerst 600 kilometer naar het zuiden, om dan vervolgens recht over San Sebastian weer naar het noorden te vliegen: een omweg van 1200 kilometer.
‘Punctuality is our aim’ is de slogan van Iberia, vaak blijft het een streven. Als je de laatste aansluiting met Amsterdam mist, moet je in Madrid overnachten. De Madrileense luchthaven Barajas is berucht om de vele verloren koffers. Ruim twee jaar geleden kreeg Barajas een nieuwe terminal, de T4. In de concurrentieslag om de meeste passagiers zijn ze er in geslaagd Schiphol voorbij te streven en naar de vierde plaats in Europa te klimmen. Qua moderne architectuur is de T4 geslaagd, maar de hal is onpraktisch langwerpig. De vertrekgates worden pas 30 minuten voor het instappen aangekondigd. Van het ene naar het andere eind is meer dan een kilometer lopen. Op Schiphol weet je vantevoren dat Madrid van gate B10 vertrekt. Vandaag verliep de vlucht voorspoedig.

Woensdag 17 september

Vrijdagmiddag is niet alleen mijn afscheid van de UvA als hoogleraar, ‘s ochtends is er voor mij ook het laatste afstuderen van een masterstudente. Hyke Bierma komt toepasselijk uit Fryslân en heeft onderzoek gedaan in de oude universiteitsstad Franeker. Ter voorbereiding neem ik haar scriptie over het taallandschap vandaag opnieuw door. Over het ‘Linguistic Landscape’ verscheen drie weken geleden een boek bij Routledge geredigeerd door een Israelische collega en mijzelf.
Het taallandschap verwijst naar alle geschreven teksten die je ziet in de publieke ruimte. Het gaat om de taal op verkeersborden, posters, etalages, enz. In een meertalige stad als Amsterdam of in de provincie Fryslân levert de studie van het taallandschap boeiende informatie op over de taalverhoudingen. Hyke heeft een analyse gemaakt van honderden foto’s van alle opschriften in de Dijkstraat, de belangrijkste winkelstraat. Het belangwekkende is dat ze ook vraaggesprekken heeft gevoerd met 11 winkeliers. Zo achterhaalde ze overwegingen bij de taalkeuze op de borden. De uitkomst is dat verreweg de meeste opschriften in het Nederlands zijn, dat er een behoorlijk aandeel Engels is en dat je weinig Fries ziet. Dat resultaat komt overeen met mijn eigen onderzoek in Leeuwarden. De vraaggesprekken leveren interessante achtergrondinformatie bij de cijfers. De meningen over het Fries lopen ver uitelkaar. Sommige ondernemers vinden het Fries niet aantrekkelijk of ze vrezen dat niet-Friezen het niet zullen begrijpen. Meningen die vaak samenvallen met een persoonlijke tegenzin in het Fries. Het blijkt echter dat de bedrijven die wèl het Fries gebruiken dat doen om op te vallen en dat ze er commerciëel gezien baat bij hebben. Met de conclusie dat positief taalbeleid nog veel kan veranderen aan het taallandschap kan ik het mede op grond van mijn ervaring in Baskenland volledig eens zijn.  Aan de UvA blijf ik overigens nog een promotie-onderzoek begeleiden, van Loulou Edelman, ook over het taallandschap.

Dinsdag 16 september

Vandaag een vraag beantwoord van een mij volslagen onbekende lecturer uit Sheffield. Hij wilde solliciteren op een post bij Ikerbasque en vroeg zich af of er voldoende tijd zou zijn voor onderzoek. Ikerbasque is mijn nieuwe werkgever. Het is de nationale stichting voor wetenschappelijk onderzoek, zeg maar de Baskische NWO. Speciaal opgericht om het wetenschappelijk onderzoek in Baskenland te versterken. Vol zelfvertrouwen is als doel geformuleerd “om het onderzoek te consolideren als een Europees referentiepunt voor excellentie”. Dus niet om excellent te worden, maar om het te blijven… De belangrijkste activiteit is het aantrekken van honderd senior researchers in een periode van drie jaar. Het Nederlandse beleid ter versterking van wetenschappelijk onderzoek legt de nadruk op het aantrekken van jonge buitenlandse kenniswerkers, promovendi en postdocs. Hier gaat het om mensen van boven de veertig die al een staat van dienst hebben opgebouwd. Er is uitvoerig voor geadverteerd in bladen als Nature en Science en er is veel belangstelling. Ikerbasque richt zich in beginsel op alle wetenschapsterreinen. De nadruk ligt duidelijk op enkele clusters in de harde sector, zoals de biowetenschappen of de nanotechnologie of op een thema zoals klimaatverandering. In de eerste ronde ben ik uitgekozen, samen met 30 andere wetenschappers afkomstig uit de rest van Europa, maar ook uit de Verenigde Staten en Canada.
Ik werk aan de Universiteit van Baskenland EHU-UPV. Er is een campus in Bilbao, Vitoria en San Sebastian, de hoofdsteden van de drie historische provincies. Met ruim 45.000 studenten is de EHU-UPV een paar maatjes groter dan de UvA met ‘slechts’ 28.000. Ik hoef geen college’s te geven of administratieve taken uit te voeren. Onderzoek doen en publiceren zijn ècht de belangrijkste taken: een ongekende weelde. Ik neem aan dat de lecturer uit Sheffield zal solliciteren.

Maandag 15 september
‘Ga je nu ook Baskisch leren?’  is één van de meeste gestelde vragen sinds bekend werd dat ik in San Sebastian (Donostia in het Baskisch) als onderzoekshoogleraar aan de universiteit ging werken. Ik antwoord altijd bevestigend, maar tot nu toe is er niet van gekomen. Uiteraard ken ik enkele frequente uitdrukkingen, zoals ‘egunon’ voor goede morgen, ‘kaixo’ voor hallo, ‘eskerrik asko’ voor dankjewel en ‘agur’ voor tot ziens. Handige uitdrukkingen zijn ook ‘kontuz’ (voorzichtig), ‘mesedez’ (alsjeblieft) en ‘barkatu’ (sorry).  Deze uitdrukkingen zijn geïntegreerd in het regionale Spaans van Baskenland. Omdat het de dominante taal is, gebruik ik vooral Spaans in mijn dagelijkse leven.
Het Baskisch is een minderheidstaal van ongeveer een derde van de bevolking en op straat of in winkels hoor je het minder vaak. Je ziet het wel veel in opschriften en op borden, vaak naast het Spaans. Bij voorbeeld ‘merkaldia – rebajas’, dat is uitverkoop (of sale in hedendaags Nederlands). Sommige mensen vragen me of het Spaans en het Baskisch enigszins op elkaar lijken. Ik leg uit dat ze niet eens familie van elkaar zijn. Het Spaans is een Romaanse taal, net als Catalaans of Portugees en hoort bij het Indo-Europees, net als het Nederlands of het Fries. Het Baskisch heeft geen naaste verwanten, maar het is een geïsoleerde taal waarvan taalhistorici de afkomst nog steeds niet hebben kunnen vaststellen. Al ken je vijf of zes Indo-Europese talen, toch heb je geen enkel houvast als het om de grammatica of de woordenschat gaat.
Je bent nooit te oud om een nieuwe taal te leren en daarom heb ik me vandaag ingeschreven voor een cursus Baskisch voor beginners, die op 6 oktober van start gaat.

Reacties van lezers

Overige artikelen