Folia.nl weekblad

Weekgast Beate Roessler

Beate Roessler (1958) is per 1 augustus 2009 hoogleraar wijsbegeerte.

Vrijdag 4 september
Vandaag had ik eigenlijk naar een workshop over wilsvrijheid in Utrecht willen gaan. Maar gisteren is het laat geworden en er is bovendien door de week te veel blijven liggen. Ik moet dus gewoon werken – ookal is zo’n workshop met binnen- en buitenlandse sprekers altijd erg interessant en stimulerend. Jammer. Ik heb de neiging om veel naar het weekeind te verschuiven, maar er zijn (gelukkig) ook nog andere claims dan alleen maar werk-claims op mij, dus het hele weekeind doorwerken kan ook niet.

Maar het blijft toch een probleem, dat je continu te weinig tijd hebt voor  het schrijven en lezen en voor discussies. Zeker nu, waar we zo veel meer studenten hebben en - zoals de decaan gisteren bij de opening ook onderstreepte - in feite steeds minder, en duidelijk minder, geld per student krijgen. Als ik dan nog in de kranten moet lezen dat Plasterk naar Californie kijkt om het universitaire stelsel te verbeteren in plaats van nu snel naar een verbetering voor de feitelijke situatie van onze universiteiten te zoeken, word ik er ook niet blij van. We hebben natuurlijk ook veel te weinig mogelijkheden om de werkelijk goede studenten of wetenschappers te steunen.

Vorige week zat ik in een nwo-commissie: van 35 zeer goede, meestal zelfs briljante aanvragen mochten we er een heel ongeloofelijk klein aantal doorsturen. De hele dag praat je dan met uitstekende wetenschappers en aan het einde van de dag is de hele commissie gefrustreerd omdat er zo weinig geld is om de mensen te steunen. Of Plasterks californische poging hier helpt? Ik vrees van niet.

Toch heb ik in de commissie kennis gemaakt met een erg leuke collega-hoogleraar uit Leiden die ook nog vloeiend Duits spreekt. Straks ga ik met haar een kopje koffie drinken. Zo heeft de commissie ook nog iets voor mezelf opgeleverd en begint het weekeind plezierig.

Donderdag 3 september
Ik heb een aantal afspraken in de ochtend, met studenten en collega's, vooral natuurlijk over de net begonnen colleges. En ik moet emails wegwerken (die trouwens de life-work-balance ook behoorlijk verstoren). En tussendoor moet ik toch nog een keer bellen met de muziekschool omdat me onder tranen was verteld dat het met die nieuwe pianodocent he-le-maal niet klikt. Dat zijn de echte problemen in het leven!

In de middag is de facultaire opening van het academisch jaar, ik heb mijn speechje nog even ingekort en hoop dat er nog genoeg van over is. Het gaat over geld in de geesteswetenschappen, en ik ga het hebben over geld en moraal. Dat is tegelijkertijd vloek en zegen van de ethiek: je wordt verwacht om over elk maatschappelijk probleem iets (diep)zinnigs te kunnen vertellen. Elk probleem heeft tenslotte een morele kant. Natuurlijk is het eervol en leuk als mensen de ethiek zo'n belangrijke rol toekennen. Maar het voelt ook vaak een beetje ongemakkelijk. Toen ik nog in de metafysica zat kon je je veel veiliger voelen: hierin gaat het tenslotte niet om Kants vraag "Wat moet ik doen?", maar alleen om zijn vraag "Wat kan ik weten?", en daar hebben mensen in hun dagelijks leven toch duidelijk minder last van. Het verbaast me steeds weer hoeveel verwachtingen mensen hebben van de wetenschappelijke, universitaire ethiek. En natuurlijk moet je als je ethiek doet licht missionaire trekken hebben - die heb ik zeker. Maar het volkomen vertrouwen dat iemand als Kant nog had in zijn rationalistische fundering - en toepassing! - van de moraal, zijn  de meeste van ons toch kwijt geraakt.
De opening loopt heel goed, met erg mooie muziek van een jazzgroepje van studenten wijsbegeerte en interessante bijdragen over geld vanuit heel verschillende invalshoeken. En natuurlijk wordt er nog geborreld en nagekletst en genetwerkt!

Later in de avond ga ik nog even een paar uur achter mijn bureau zitten - niet alleen vanwege de dreigende deadline maar ook omdat je door rustig lezen en schrijven na zo'n dag toch weer een beetje bij kunt komen.

Woensdag 2 september
Ik heb een rustige werkdag thuis, althans dat is de bedoeling; een dag alleen voor onderzoek (een deadline voor een artikel over twee weken, eigenlijk niet meer echt te halen) en voor het lezen van artikelen voor discussiegroepen volgende week. We klagen natuurlijk allemaal daarover dat we te weinig tijd hebben voor onderzoek en dat onderwijsvoorbereiding en administratief werk het veel te vak winnen van de kostbare onderzoektijd.
Maar er speelt ook nog iets anders: Toen ik studeerde had ik ooit een gesprek met een hoogleraar (een theoloog), een zeer geleerde, belezen en indrukwekkende man van misschien tweede helft 50. Hij legde uit hoe de werkdag van een wetenschapper eruit moest zien: 8 uur slapen, 8 uur onderzoek (Forschen!) en 8 uur voor onderwijs, eten, commissies en andere minder belangrijke dingen; en dat mogelijk 7 dagen in de week. Ik was vol bewondering en fascinatie: dat was het, zo moest je leven als je de wetenschap in wilde gaan!
Los van de vraag hoe belangrijk het onderwijs voor hem kennelijk was, vroeg ik me pas veel later af: wie doet eigenlijk de boodschappen voor hem? En de was? Laat staan het koken? En wie brengt de kinderen naar school (hij had er drie)? Of naar bed?
Dit is niet alleen een thema voor 'vrouwen in de wetenschap'. Het is ook een kwestie van wat tegenwoordig de Work-Life-Balance wordt genoemd. Was hij een betere wetenschapper omdat zijn Balance duidelijk meer naar Work ging? Ik weet het niet.
Nu moet ik nog mijn speechje voor morgen (opening van het academisch jaar in de geesteswentschappen) voorbereiden; en naar de sportschool. Trouwens: minder dan 8 uur slapen kan natuurlijk altijd.

Dinsdag 1 september 
Het semester is begonnen, iedereen heeft het over een “gekkenhuis” en dat klopt dit jaar nog meer dan vroeger omdat we opeens zo veel meer studenten hebben.  Gisteren ben ik begonnen met mijn mastercollege over privacy and freedom, met 33 studenten. Vandaag is de eerste bijeenkomst van het college Het Kwaad in literatuur en filosofie, een stercollege voor alle studenten geesteswetenschappen. Dit jaar hebben we meer dan 80 aanmeldingen. En 265 eerstejaars voor de inleiding ethiek, die trouwens ook elk jaar jonger lijken te worden...

Het college over het kwaad is elk jaar weer erg boeiend - ik doe het samen met een reeks van gastdocenten uit de filosofie en de literatuurwetenschappen (ook iemand van mediastudies doet mee) en de studenten zijn elk jaar weer erg enthousiast. Dat is eigenlijk niet het goede woord - ze zijn betrokken, geraakt, geengageerd, ze willen echt iets weten.

Wat wil ik ze leren tijdens zo'n college? Ze moeten natuurlijk iets leren over filosofische theorieen van het kwaad; en kennis maken met verschillende auteurs, filosofie en literatuur. Maar ze moeten ook leren verschil te maken tussen goede en slechte argumenten. Vooral wil ik ze echter leren om het belang van ethische kwesties te begrijpen, geraakt te worden door morele problemen.

Als het, nadat ik een stuk van Mulisch uit De zaak 40/61 en ook nog de Todesfuge van Paul Celan heb voorgelezen doodstil valt in de collegezaal, dan weet ik dat er iets is gebeurd met de studenten. Dat ze tenminste een uitgangspunt hebben van waaruit ze de ethische problemen willen begrijpen.

Nu moet ik snel naar de inleiding ethiek (waar ik vandaag alleen maar aanwezig moet zijn) en straks nog naar Utrecht voor een diner, als lid van het bestuur van de Vereniging van Ethici in Nederland: de samenwerking van ethici in heel Nederland, binnen en buiten de universiteit lijkt me erg belangrijk (en leuk), ook al kost het tijd. En energie, na zo'n dag.

Maandag 31 augustus

Voor iemand die zich wetenschappelijk bezighoudt met de ethische waarde van privacy, is het schrijven van een publiek dagboek een echte uitdaging. Hoe prive is zo'n dagboek? En wat precies wil je overbrengen? Hoe wil je je ensceneren?
Dat begint al bij de stijl: veel auteurs gebruiken een soort telegramstijl. "Gisteren naar Den Haag geweest. Vergadering over dit of dat. Leuke mensen ontmoet. Daarna nog even borrelen" Et cetera. Waarom zijn er eigenlijk geen volledige zinnen? Volgens mij heeft dat niet (alleen) te maken met de beperkte ruimte, maar veleer met een zelfpresentatie als een drukke en gehaaste mens: ik red het niet eens om volledige zinnen op papier te zetten.
Nu ben ik natuurlijk ook iemand die het zeer druk heeft (om maar geen foute indruk te wekken). Vandaag bijvoorbeeld begint het semester en ook meteen de colleges: voor mij met een MA college over - inderdaad - privacy en vrijheid. Mijn programma zit helaas nog niet helemaal in elkaar, ik moet nog even een beetje knutselen (meer voorbeelden? Radio Frequency Identification? Iets over Facebook? Of toch maar - het is tenslotte een Mastercursus - meer filosofische teksten over de fundering van privacy en vrijheid?). College begint om 15 uur - uitgerekend op dezelfde tijd dat ook de opening van het academisch jaar begint, met drie bijdragen van collega's over - inderdaad: privacy in het digitale tijdperk. Het is gewoon een belangrijk thema.