Folia.nl weekblad

^{een ster, zwart gat, accretieschijf en 'jet' (beeld: Lionel Bret)}

> Krachtige straalstroom uit zwart gat blijkt heldere röntgenbron
> UvA-astronomen wisten het spectrum van de röntgenbron te isoleren.

Een ster bekijken die op een afstand van zeventienduizend lichtjaar van de aarde staat. Dat is wat post-doc Dave Russell, verbonden aan het Sterrenkundig Instituut Anton Pannekoek, samen met een groep UvA-astronomen heeft gedaan. Hierdoor hebben ze meer inzicht gekregen in de herkomst van röntgenstraling uit zwarte gaten. 

Zwarte gaten zijn de geconcentreerde overblijfselen van dode sterren en hebben zo’n extreem grote zwaartekracht dat er niets - zelfs licht niet- uit kan ontsnappen. De buitenste lagen van een ster die heel dichtbij een zwart gat staat, worden er naartoe getrokken. In feite ‘eet’ het zwarte gat de ster op. Het zwarte gat verhit het gas van de ster waardoor het röntgenstraling gaat uitzenden.

Lange tijd werd aangenomen dat de röntgenstraling die het zwarte gat uitzendt gedomineerd wordt door straling van de zogenaamde accretieschijf. Dat is een platte, snel roterende schijf om het zwarte gat heen waarin het materiaal dat de ster aan het zwarte gat verliest zich ophoopt. De UvA-astronomen hebben nu ontdekt dat de röntgenstraling niet altijd uit de accretieschijf komt. De straling wordt soms gedomineerd door een snelle straalvormige gasstroom bestaande uit materie die het zwarte gat niet kan opslurpen. Dit wordt in de astronomie een 'jet' genoemd.

Sinds de ontdekking van röntgenstraling uit zwarte gaten is er onder astronomen veel discussie geweest over de oorsprong van deze straling. De UvA-astronomen wisten als eerste het spectrum van de jet te isoleren en concludeerden dat de totale energie van de jet groter is dan eerder werd verondersteld. Onderzoeker Russell: ‘Het bijzondere is dat we onze conclusies niet baseren op theoretische modellen, maar op observaties. Het is de eerste keer dat deze specifieke stralingen zijn waargenomen.’ (MvK)