Folia.nl weekblad

Een opname van spectra door de X-shooter, foto van ESO

> Een UvA-sterrenkundige was Nederlandse projectleider bij de ontwikkeling van een astronomisch instrument, een spectrograaf.
> Deze spectrograaf is de gevoeligste spectrograaf ter wereld en kan het hele kleurenspectrum waarnemen.

De 'X-shooter', het klinkt als een apparaat uit een Science Fiction film waarmee dodelijke X-rays worden afgevuurd op buitenaardse wezens. Science is de X-shooter zeker, maar een dodelijk wapen is het niet. Ook is het geen Fiction meer; na zes jaar werk, zeventig mankrachten en tien miljoen euro is de gevoeligste spectrograaf ter wereld een feit.

Een spectrograaf is een instrument dat licht in de verschillende kleuren opsplitst. Het speelt een belangrijke rol in de astronomie. Met metingen die kunnen worden gedaan vanaf de grond kan veel worden afgeleid over bijvoorbeeld de massa, de chemische samenstelling en de beweging van allerlei astronomische objecten. De nieuwe spectograaf X-shooter is niet alleen bijzonder om zijn gevoeligheid, het kan ook het hele golflengtegebied van het ultraviolet (300 nm) tot het nabij-infrarood (2400 nm) in één keer (one shot) waarnemen.
De X-shooter is vanaf nu een onderdeel van de Very Large Telescope (VLT) in Chili, een zeer geavanceerd astronomisch observatorium van de ESO. Nederland is, samen met Denemarken, Frankrijk, Italië en de Europese sterrenkundeorganisatie ESO, lid van het internationale consortium dat X-shooter heeft gebouwd. Lex Kaper, sterrenkundige van het Anton Pannekoek-instituut aan de UvA, is de Nederlandse projectleider geweest bij het ontwikkelen.
Nederland heeft de nabij-infrarood arm van de X-shooter gebouwd, het meest complexe onderdeel van het instrument. De grootste Nederlandse bijdrage kwam van de Nederlandse Onderzoeksschool Voor Astronomie (NOVA), die de techniek in handen heeft om materiaal zo te frezen dat het instrument licht blijft, 'maar 2,5 ton', maar ook stijf genoeg, zodat het niet vervormt wanneer de telescoop draait. De technische werkplaats van het FNWI heeft ook zijn bijdrage geleverd. 'De UvA heeft de dispersiebox ontwikkeld, de prisma's waarmee het licht gescheiden wordt.' zegt Kaper.
Met de nabij-infrarood arm wil men de roodverschuiving in het vroege heelal detecteren. De roodverschuiving is een verschuiving van het licht richting het rode spectrum, iets dat voorkomt als een object van je af beweegt. Vanwege de uitdijing van het heelal is de roodverschuiving een maat voor de afstand van een object. Hoe verder weg, hoe groter de roodverschuiving en hoe verder je terugkijkt in de tijd. (AK)